خدمات شهری

راه دراز مترو تا مقصد توسعه؛ بررسی مقایسه ای ایران و جهان

الگوهای توسعه حمل و نقل جهانی با افزایش ترافیک و پیشرفت تکنولوژی روز به روز تغییر و به سمت خطوط رینگی حرکت می کنند.

با افزایش سرعت زندگی شهری و افزایش حجم ترددها، خطوط زیرزمینی می تواند بخش قابل توجهی از رفت و آمد را کنترل و به توسعه اقتصاد حمل و نقل کمک کند. از آنجا که شهر تهران پایتخت و بیشترین حجم ترافیک را به خود اختصاص داده است، می توان متروی درون شهری آن را نماد حمل و نقل زیرزمینی ایران دانست. در نتیجه لازم به ذکر است که در سال های ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۶ توسعه خطوط متروی شهری تهران به اوج خود و نزدیک ۷ خط به بهره برداری رسید. اما در سال ۹۶ با تغییر شهردار تهران خطوط ۶ و ۷ متروی تهران بسته و هنوز به طور کامل بهره برداری نشده اند. سوال این است که با وضعیت فعلی تحریم ها و نوسانات نرخ ارز که بهره برداری خطوط مترو را با مشکل مواجه کرده است، آیا سرعت توسعه متروی تهران یا حتی سایر کلانشهر به میزان توسعه خطوط مترو کشورهای توسعه یافته می رسد؟

گروه تحقیقاتی Statista در هجدهم ماه آگوست سال جاری، آماری در مورد وضعیت و جایگاه حمل و نقل عمومی در جهان تهیه کرده است. براین اساس سیستم‌های حمل و نقل عمومی اثر مستقیمی بر وضعیت اشتغال شهرها و کلان‌شهرها و در ادامه اقتصاد آن‌ها دارد و از نگاهی دیگر به رشد اجتماعی_اقتصادی شهر و شهروندان منجر خواهد شد.

افزایش جمعیت اما موضوعی در هم تنیده با جریان حمل و نقل در تمام جهان است. امروزه چالش‌های مرتبط با کلان‌شهرها به مسئله‌ای عادی بدل شده است. طبق آخرین تحقیقات، تعداد فزاینده‌ای از شهرها به ده میلیون نفر از ساکنین رسیده است که در آینده موضوعی جدی خواهد بود. همچنین تراکم بالای جمعیت در کلان شهرها اغلب به مشکلات محیطی منتهی شده که در حوزه حمل نقل، با توجه به زیرساخت‌های شبکه هر شهر، ترافیک را به ارمغان می‌آورد.

بنابر آمارهای جهانی، ژاپن، هند و چین به ترتیب نام پر جمعیت ترین کشورهای منطقه آسیا و اقیانوسیه را از آن خود کرده‌اند.

بر این اساس موضوع حمل و نقل در این کشورها چالش‌های بیشتری خواهد داشت، اما حال باید به این موضوع پرداخت که حمل و نقل عمومی چیست؟ به طور کلی می‌توان سیستم حمل و نقل عمومی را به انواع مختلفی از ترانزیت تقسیم کرد: اتوبوس سبک شهری که طبق اخبار در آینده‌ای نزدیک وارد ایران خواهد شد، بی‌آرتی( Bus rapid transit) یا سامانه اتوبوس‌رانی تندرو و… از انواع وسایل حمل و نقل شهری هستند.

در توضیح بیشتر این سیستم باید عنوان کرد که وسیله‌ای سودمند برای زنجیرشدن مشاغل به یکدیگر با منابع کاری و از طرف دیگر ارتباط سریع و آسان خانوارها با ارگان‌ها و اماکن مختلف است.

ترافیک راه آهن شهری تا سال ۲۰۲۵ درسراسر جهان به ۹۵۴ میلیارد می رسد.

از میان تمام وسایل موجود در سیستم حمل و نقل اما، مترو در دسته ضروری‌ترین‌ها قرار می‌گیرد چراکه به طور قابل توجهی تحرک موجود در شهر و جمعیت را بهبود و باعث می‌شود تا سطح تراکم جمعیت در ساعت های مختلف کنترل شود. یکی دیگر از بدیهی ترین فواید سیستم حمل و نقل عمومی کاهش میزان دی اکسید کربن موجود در هواست که دلیل اصلی آن تراکم جمعیت و افزایش وسایل نقلیه شخصی است.

طبق آمارو ارقامی از میزان ترافیک شهری در سراسر جهان طی سال‌های ۲۰۰۵_۲۰۲۵ اینگونه تخمین زده و پیش بینی می‌شود که:

ترافیک راه آهن شهری در سرتاسر جهان، طی سال ۲۰۱۵ که ۵۷۴ میلیارد کیلومتر مسافر تخمین زده شد، تا سال ۲۰۲۵ به ۹۵۴ میلیارد برسد. این ارقام همچنین آماری در مورد میزان توسعه بازار در سال ۲۰۲۵ به مخاطب ارائه می‌دهد.

سریعترین قطارهای جهان در سال ۲۰۱۹
گروه تحقیقاتی Statista همچنین اطلاعاتی در مورد سریعترین قطارهای جهان در سال ۲۰۱۷ ارائه می‌دهد که قطارهای پر سرعت چینی در صدر آن قرار دارند. برای مثال Shanghai Maglev به ۲۶۷.۸ مایل در ساعت می‌رسد، در حالی که حداکثر سرعت Harmony CRH ۳۸۰A، ۲۳۶ مایل در ساعت است.

طبق این آمار، تعداد وسایل نقلیه مترو مشغول به کار در تهران نیز در سال ۲۰۱۶ حدود ۱۳۰۰ وسیله بوده است. باتوجه به این آمار باید دید نخستین برنامه ریزی ها برای بنیان گذاری قطار زیرزمینی در تهران به چه سالی مربوط است؟

نقطه عطف توسعه متروی تهران از سال ۱۳۵۰ تاکنون
نخستین برنامه‌ریزی‌ها برای بنیان‌گذاری مترو (قطار زیرزمینی) به سال ۱۳۵۰ بازمی‌گردد. در مهر سال ۱۳۵۳ با مطالعات مربوط به حل مشکلات ترافیک، پیشنهاد سیستم اتوبان متروتهران توسط شرکت‌های مشاور خارجی از جمله سوفرتو منتج داده شد که هیئت وزیران در اواخر سال ۶۰ پیش از بررسی های بیشتر، توقف کامل طرح را اعلام کرد.

در سال ۱۳۶۳ نیز جمعی از کارشناسان ایرانی درباره لزوم ساخت مترو و طرح ضرورت ساخت آن گزارشی ارائه کردند که این طرح در نماز جمعه تهران توسط اکبر هاشمی رفسنجانی، ریاست وقت مجلس در فروردین ۱۳۶۴ مطرح و هیئت وزیران اجرای طرح متروی تهران را تصویب و فعالیت‌های مترو دوباره در تهران آغاز شد.

در سال های آتی مصادف با سال ۱۳۷۴ بخش‌هایی از کارهای ساختمانی پروژه مترو به اتمام رسید و قراردادی برای تأمین تجهیزات مترو امضا شد و در نهایت ۱۶ اسفند ۱۳۷۷ نخستین خط متروی تهران که بخش حومه‌ای خطوط متروی کنونی است، راه اندازی شد.

ردپای شهرسازی سنتی در شهرهای امروزی

نما و سازه‌های شهری بستری است که در آن فرهنگ از طریق فعالیت‌ها و ارتباطات انسانی به جریان در می‌آید، کالبد شهر، به خصوص منظرهای شهری به بازیابی نمادهای تاریخی و سرگذشت یک جامعه و حتی یک ملیت پرداخته است.

سیر تحولات چند دهه اخیر چه در مصالح و چه در تنوع سبک‌ها و چه به دلیل انفجار سرعت در ساخت‌وساز موجب شد که ضرورت توجه به نما و نیز ساماندهی بدنه‌های شهری، گاهی مورد توجه بسیار در عین بی‌توجهی قرار گیرد. دیدگاه مردم نسبت به محیط و منظر یکی از وجوه اصلی تفسیر از محیط و منظر سازه‌های شهر است از گذشته تاکنون چرخه روان و پر از فراز و نشیب شهری دیگر راهی برای نفس کشیدن مناظر و بدنه‌های شناسه‌دار نگذاشته است.

متأسفانه روزانه شاهد قتل عام بسیاری از بدنه و ساخت‌های کهنی هستیم که پای در تاریخ گذشته این مرز و بوم دارد البته این در حالی است که به خوبی می‌دانیم منظر شهری نقش اساسی در شکل گیری شهر سالم و توسعه پایدار شهری دارد.

علل تغییرات چشمگیر بدنه‌های شهری، به وجود آمدن سازه‌های مدرن شهری، تفاوت معماری امروز با گذشته موضوعاتی است که شاید بیش از پیش با آن رو به رو باشیم.

البته نمی‌توان گفت که بدنه یا منظرهای شهری مورد توجه و اهمیت قرار نگرفته بلکه باید نسبت به دوره‌های پیشین از قاعده‌مندی و ارزش اصلی خود که حفظ یک پیشینه شهری و نمایش معماری کهن ایرانی است درآمده و به یک نیاز جزئی تبدیل شده است.

تهران یکی از سرسبزترین شهرها با موقعیت جغرافیایی مشابه به حساب می آیدو دارای بیش از ۱۳هزار هکتار فضای سبز داخل محدوده شهری است. افزایش چند برابری پارک‌ها و بوستان و در جای جای این کلانشهر خود گویای این است که مدیریت شهری تهران طی ۱۰ سال گذشته تلاش بسیاری برای تبدیل این شهر به یک شهر سرسبز کرده است تا جایی که امروز چهره تهران از شهری خشک به شهری زنده و سبز مبدل شده است.