بانکداری

بانکداری در دنیا انواع و اقسام مختلفی دارد که در ایران نیز نوع بانکداری اسلامی را شاهد هستیم که در سیستم مالی اجرایی شده است. استفاده از مدل‌های تجاری و مطالعه آن‌ها به درک رفتارهای بانک‌های مختلف و تمایزها و تشابه‌های آن‌ها کمک می‌کند. از سوی دیگر کاربرد این مدل‌ها می‌تواند به سیاست‌گذاران و تصمیم‌گیران بانک کمک کند تا با توجه به شرایطی که توانایی کنترل آن را ندارند به بهترین‌ نحو از بانک و منابع مالی آن استفاده کرده و سود سرمایه‌گذاری در صنعت بانکداری را افزایش دهند. به کارگیری این مدل‌ها همچنین می‌تواند سیاست‌گذاران بخش بانکداری را در برآورد روند و مسیری که برای رسیدن به اهداف خود انتخاب می‌کنند، یاری رساند. ریشه بانکداری به معنای امروزی این کلمه را می توان در دوره رنسانس ایتالیا و در شهرهای ثروتمند آن در شمال مانند فلورانس، ونیس و ژنووا یافت.

دسته بندی بانک ها بر مبنای مدل تجاری

یکی از شیوه‌های دسته‌بندی بانک، از منظر نوع نگاه آنها به سهامداران و ذینفعان است. می‌توان بانک‌ها را به دو دسته تقسیم کرد:

۱_ بانک‌های بزرگ تجاری که معمولا براساس ساختار ارزش-سهامدار (SHV) شکل‌گرفته و بر ترکیب‌های مختلفی از فعالیت‌های بانکی تمرکز می‌کنند.
۲_ موسسات مالی دیگری که با ساختار ارزش ذینفع (STV) از ساختارهای مالکیت مختلفی برخوردار هستند، مانند بانک‌های عمومی، تعاونی‌ها و موسسات پس‌اندازی.
این دو نوع بانک در بازارها در کنار هم وجود دارند، اما چنانچه بخواهیم بانک‌ها را براساس مدل‌های تجاری دسته‌بندی کنیم، باید عواملی که سبب تمایز این مدل‌ها از هم می‌شوند را شناسایی کنیم. به صورت کلی این تمایز براساس “ماهیت” و گستره “اقدامات و استراتژی‌های” سرمایه‌گذاری بانک‌ها قابل تشخیص هستند. لذا:

  • بسیاری از بانک‌های خرده‌گرا (Retail-oriented banks)، که شامل بانک‌های تجاری، پس‌اندازی و تعاونی‌ها می‌شوند، بسیاری از خدمات سنتی بانکی را به جامعه ارائه می‌دهند.
  • بانک‌های سرمایه‌ای (Investment-oriented banks)، بیشتر بر فعالیت‌های تجاری تمرکز کرده و بر منابع مالی متعدد و همچنین حفظ شبکه خرد فروشی (Retail-oriented) خود اتکا می‌کنند.
  • دیگر بانک‌ها خدماتشان را به مشتریانی چون شرکت‌های بزرگ و متوسط، شرکت‌های ساختمانی، مراکز تامین منابع مالی تجارت بین‌المللی و دیگر موسسات مالی ارائه می‌دهند.

در پژوهش‌ها برای شناسایی و ارزیابی مدل‌های تجاری بانک‌ها از پنج شاخص کلی زیر استفاده می­‌شود:

  • مالکیت
  • فعالیت‌های مالی
  • عملکرد مالی
  • ریسک
  • بحران

برای تشخیص نقاط قوت و ضعف این مدل‌ها نیز در دو مرحله تحلیل می‌شوند. در مرحله نخست از شاخص‌های دقیق‌تری که براساس شاخص‌‌های کلی اشاره‌ شده به دست آمده‌اند، استفاده کرده‌ تا با به کارگیری آنالیز خوشه‌‌ای، مدل‌های تجاری مشخصی را ایجاد کنند. در مرحله دوم، این مدل‌ها براساس عملکرد نسبی، ریسک و دیگر فاکتورهای موثر با هم مقایسه شده‌اند. در ادامه شیوه خوشه بندی توضیح داده خواهد شد.


حالت اول انواع بانکداری
براساس ابزارهای تعریف‌شده، این ۵ مدل را می‌توان شناسایی کرد:

مدل نخست بانک‌های بزرگ سرمایه‌ای (Investment Bank) را در کنار هم قرار می‌دهد و شامل بزرگ‌ترین بانک‌های اروپایی می‌شود. این بانک‌ها بر فعالیت‌های تجاری عمده تمرکز کرده‌اند. آن‌ها برای تامین منابع مالی خود کمتر به منابع سنتی و با ثبات تکیه می‌کنند و منابع مالی خود را از منابعی مانند توافقنامه‌های بازخرید شده (Repurchasing agreements) و تعهدات استقراضی تامین می‌کنند، این منابع در شرایط بحران به‌شدت تحت فشار قرار می‌گیرند.
مدل دوم که مدل عمده نامیده شده، شامل بانک‌هایی می‌شود که به‌شدت به منابع مالی بین بانکی و استقراض، متکی هستند. به‌صورت متوسط تعهدات یک بانک در این گروه که شامل سپرده و استقراض بین بانکی و… می‌شود کمتر از نیمی از ترازنامه بانک را به خود اختصاص می‌دهد. این مدل کمترین میزان اتکا به سپرده مشتریان را میان مدل‌های به دست آمده داراست. تعداد این بانک‌ها نیز به دو دلیل بحران اقتصادی سال ۲۰۰۸ و همچنین دنباله‌روی از دیگر مدل‌ها کاهش یافته است.
مدل سوم از بانک‌های خرد فروشی (Retail-oriented banks) تشکیل شده است که از منابع مالی غیر‌ سنتی استفاده می‌کنند. وام مشتریان و تعهدات استقراضی درصد بالایی از ترازنامه ‌این دسته از بانک‌ها را به خود اختصاص می‌دهد. این گروه از بانک‌ها با استفاده از استراتژی تنوع بخشی هر چه بیشتر به منابع مالی، توانسته‌اند حتی در دوران بحران مالی نیز به رشد خود ادامه دهند. این مدل را خرد متنوع می­‌نامند.
مدل چهارم که مشابهت‌های بسیاری با مدل سوم دارد. مهم‌ترین وجه شباهت آن با مدل قبلی این است که بانک‌های خرد آنها را تشکیل می‌دهند و به صورت متوسط بیش از ۶۰ ‌درصد از ترازنامه هر دو مدل به وام‌های مشتریان سنتی اختصاص دارد. مدل‌های ۳ و ۴ دو برابر بانک‌های سرمایه‌ای و عمده برای کارکنان خود هزینه می‌کنند. هزینه بالای کارکنان می‌تواند نشانگر سطح گسترده جغرافیایی باشد که‌ این‌گونه از بانک‌ها پوشش می‌دهند. این دو مدل با یکدیگر تفاوت‌‌هایی نیز دارند که مهم‌ترین آن‌ها اتکای مدل سوم به بازارهای قرضه و تکیه‌ این مدل به سپرده مشتریان است. این مدل را خرد متمرکز می‌نامند.
بانک‌های سرمایه‌گذاری و خرد متنوع، از نظر بین‌المللی فعال‌ترین مدل‌ها هستند. بانک‌هایی که از این مدل‌های تجاری پیروی می‌کنند در مقایسه با بانک‌هایی که از مدل عمده و خرده متمرکز استفاده می‌کنند، مناطق جغرافیایی گسترده‌تری را تحت پوشش خود قرار می‌دهند.

حالت دوم انواع بانکداری
در نوع دیگری از دسته بندی بانکداری، می توان به گروه های زیر اشاره داشت:

  • بانک‌داری شعبه‌ای: فعالیت بانکی با مجوز تأسیس شعبه.
  • بانک‌داری بی‌شعبه: فعالیت بانکی بدون مجوز تأسیس شعبه.
  • بانک‌داری سرمایه‌گذاری: واسطه‌گری مالی در خرید اوراق بهادار دست اول و عرضه به سرمایه‌گذاران در بازار سرمایه.
  • عمده‌بانک‌داری: انجام عملیات بانکی توسط یک بانک برای یک بنگاه مالی یا بانک دیگر.
  • خرده‌بانک‌داری: انجام عملیات توسط یک بانک برای بنگاه‌ها و اشخاص.

با توجه به اهمیت بانکداری خرد، در ادامه به توضیح جزییات بیشتری از این نوع بانکداری پرداخته خواهد شد.

بانکداری خرد

این بانک‌ها، نهادهایی هستند که مستقیما به مشتریان خدمات ارائه می‌دهند، مثل افتتاح و بررسی حساب‌ها، ارائه‌ حواله‌های بانکی، ارائه‌ کارت اعتباری و گاهی خدمات وام و بازنشستگی. این بانک‌ها می‌توانند بانک‌های محلی بدون شعبه باشند یا یک شعبه از بانک‌های تجاری یا بانک‌های دولتی که برای ارائه‌ خدمات به مشتریان شخصی و محلی تأسیس می‌شوند. اتحادیه‌های اعتباری و بانک‌های ارائه دهنده‌ وام و سپرده‌ی سرمایه هم می‌توانند زیر مجموعه‌ بانکداری خرد قرار بگیرند؛ البته اتحادیه‌های اعتباری عموما خدمات سرمایه‌گذاری و تجارت را هم هدایت می‌کنند. بانکداری خرد در صنعت بانکداری به عنوان بازویی برای “بازاریابی انبوه” بانک‌ها شناخته می‌شود که خدمات مختلف را در مکان واحد به مشتریان عرضه می‌کنند و همه‌ تراکنش‌های مالی مشتریان را در یک بانک انجام می‌دهند.

بسیاری از خرده‌ بانک‌ها خدمات کوچک تجاری مثل ارائه‌ وام یا خطوط اعتباری را به سایر خدمات خود مثل رسیدگی به حساب‌های بانکی افزوده‌اند تا مشتریانی را که علاوه بر رسیدگی به حساب‌های شخصی به خدمات بانکی دیگری هم احتیاج دارند، حفظ کنند. معمولا خرده‌بانک‌ها ساختمانی دارند که به راحتی در دسترس مشتریان است، اما بانک‌های مجازی و آنلاین هم روز‌ به روز در حال توسعه هستند که خدمات خود را فقط از طریق اینترنت یا تلفن ارائه می‌کنند و هیچ مکان مشخصی ندارند که مشتریان به طور فیزیکی به آن‌ها مراجعه کنند. خرده بانک‌ها با ارائه‌ خدماتی مثل حساب‌های بازنشستگی، صندوق‌های سرمایه‌گذاری مشترک، صندوق‌های سرمایه‌گذاری بازار پول و گواهی سپرده، خدمات سرمایه‌گذاری و کارگزاری را نیز به مشتریان عرضه می‌کنند. زمانی که یک خرده‌بانک، خدماتی از قبیل وام‌های تجاری یا سرمایه‌گذاری و بازنشستگی را به مشتریان ارائه می‌کند، شاید به دلیل محدودیت قوانین و کمبود منابع، این خدمات را در قالب یک عرضه‌کننده‌ ثالث یا بانک مادر ارائه می‌دهد.

بانکداری سرمایه گذاری

بانک سرمایه گذاری که در ایران شرکت تأمین سرمایه نامیده می‌شود، یک مؤسسه‌ مالی است که با انجام معاملات اوراق بهادار به جذب سرمایه برای مشتریان خود می‌پردازد. این معاملات عبارت‌اند از معاملات اوراق مشتقه، بازارگردانی، ادغام و تملک (M&A)، معاملات ارز، تجارت کالا، خرید سهام و اوراق بهادار و غیره. مشاغل موجود در بانک سرمایه گذاری عبارت‌اند از تحلیلگران اقتصادی، تحلیلگران اعتبار، نمایندگان سرمایه‌گذاران، مشاوران و…. مشتریان یک بانک سرمایه‌گذاری می‌توانند افراد، شرکت‌ها و مؤسسات تجاری، صندوق‌های بازنشستگی یا ادارات دولتی باشند. بانک‌های سرمایه‌گذاری، سه بخش متمایز دارند؛

  • بخش جلوسازمانی یا فرونت‌آفیس (front office)

فرونت آفیس محلی است که همه‌ تراکنش‌های بانک مثل خرید، فروش و خدمات تجاری مختلف انجام می‌شود. این بخش ممکن است شامل این موارد باشد: مدیریت سرمایه‌گذاری، معاملات ارزی جهانی، بانکداری تجاری، تملک و ادغام، سرمایه‌‌گذاری مالی، افزایش سرمایه، تجارت کالا و غیره. بخش فرونت‌آفیس، قسمتی نیز برای تحقیقاتی دارد. البته این بخش تحقیقاتی را نباید با بخش ارزیابی ریسک اشتباه گرفت که در قسمت میدل‌آفیس توضیح خواهیم داد. فعالیت‌های بخش تحقیقاتی فرونت‌آفیس باید کاملا جدا از فعالیت‌های سرمایه‌گذاری انجام شود چرا که گزارش‌های مرتبط با سرمایه‌گذاری‌های بانک بر جایگاه تجاری آن تأثیر می‌گذارد.

  • بخش میان‌سازمانی یا میدل‌آفیس (middle office)

میدل‌آفیس محلی است که همه‌ استراتژی‌های و فعالیت‌های مدیریتی بانک، از جمله کنترل مالی دارایی‌های بانک، حضور در بازار و سودآوری را هدایت می‌کند. مدیران و کارکنان این بخش بر همه‌ ریسک‌های اعتباری و بازاریابی در وضعیت مالی بانک نظارت می‌کنند و اطمینان حاصل می‌کنند که هیچ‌گونه ریسک یا خطا و دستکاری اعتباری صورت نگرفته است.

  • بخش پشت‌سازمانی یا بک‌آفیس (back office)

بک‌آفیس جایی است که، همه‌ پشتیبانی‌های اطلاعاتی و فناوری بانک را مدیریت و بر آنها نظارت می‌کند. همچنین رسیدگی به تراکنش‌ها و عملیات انجام شده توسط بانک بر عهده‌ این بخش است. واحدهای ارزیابی و تطبیق (Compliance departments) وظیفه‌ی نظارت و تطبیق همه‌ عملیات بانکی با قوانین و اصول را بر عهده دارند و ممکن است در بک‌آفیس یا میدل‌آفیس قرار بگیرند چرا که به نوعی، بخشی از تحلیل ریسک عملیاتی بانکی است.
انواع بانکداری در ایران
در حال حاضر انواع بانکداری در ایران براساس ماده ۸ پیش‌نویس قانون بانکداری ایران به صورت زیر تعیین شده است. ماده ۸ موسسات اعتباری عبارتند از:

  • بانک تجاری
  • بانک تخصصی (مشتمل بر بانک قرض الحسنه)
  • بانک منطقه‌ای
  • تعاونی اعتبار
  • شعبه بانک خارجی

در بررسی تعاریف مربوط به هر یک از طبقات بانک‌های مذکور تنها بانک‌های تجاری مجاز به انجام کلیه فعالیت‌های بانکی بوده و برای سایر بانک‌ها محدودیت‌هایی را از نظر نوع فعالیت مشخص کرده‌اند.

انواع بانکداری در ایران مبتنی بر فعالیت و رسالت
برخی بانک‌ها مانند موارد زیر که توسط دولت تاسیس گردید، فعالیت و رسالت خاصی را بر عهده داشتند:

  • بانک کشاورزی به منظور ترویج کشاورزی بنا نهاده شد.
  • بانک صنعت و معدن در حوزه فعالیت‌های صنعتی تاسیس گردید.
  • بانک مسکن در حوزه اعطای تسهیلات مسکن تاسیس گردید.
  • بانک توسعه صادرات در زمینه توسعه صادرات کشور بنا گردید.
  • بانک کارگشایی به منظور رفع نیازهای مالی و فوری مردم با پرداخت وام‌های کوچک از طریق ترهین و توثیق اموال منقول بنا گردید.